Objawienie Pańskie - Trzech Króli

Co Kościół celebruje 6 stycznia?

Słowo „epifania”, od którego pochodzi dawna nazwa uroczystości, oznacza objawienie lub ukazanie się.

Boże Narodzenie kieruje uwagę ku temu, że Syn Boży naprawdę stał się człowiekiem. Objawienie Pańskie rozwija tę prawdę, pokazując, komu został dany Chrystus.

Mędrcy przychodzą spoza Izraela. Nie należą do narodu wybranego, a jednak zostają doprowadzeni do Jezusa, rozpoznają w Nim niezwykłego Króla i oddają Mu pokłon.

Właśnie dlatego ich obecność ma znaczenie większe niż sama opowieść o dalekiej podróży.

Święty Paweł w drugim czytaniu uroczystości wyjaśnia sens wydarzenia: poganie są współdziedzicami i współczłonkami tego samego Ciała oraz współuczestnikami obietnicy w Chrystusie przez Ewangelię.

Oficjalne Dyrektorium homiletyczne wskazuje właśnie tę prawdę jako centrum Objawienia Pańskiego. Mędrcy reprezentują narody, które przychodzą do Chrystusa i zostają włączone w obietnicę zbawienia.

Objawienie Pańskie jest więc świętem powszechności Ewangelii.

Bóg objawia się konkretnemu narodowi i w konkretnej historii, ale Chrystus nie zostaje zamknięty w granicach jednego ludu, kultury czy języka.

Przychodzi dla wszystkich.

Mędrcy ze Wschodu - co naprawdę mówi Ewangelia?

Ewangelia według św. Mateusza mówi o Mędrcach ze Wschodu, którzy przybyli do Jerozolimy, pytając o nowo narodzonego Króla żydowskiego.

Tekst używa greckiego określenia magoi.

Nie podaje jednak kilku informacji, które później bardzo mocno zakorzeniły się w chrześcijańskiej tradycji.

Ewangelia nie mówi:

• że Mędrców było trzech,
• że byli królami,
• że mieli na imię Kacper, Melchior i Baltazar.

Nie oznacza to, że należy odrzucić całą późniejszą tradycję. Trzeba jedynie odróżnić to, co znajduje się bezpośrednio w Piśmie Świętym, od tego, co rozwinęło się później w kulturze i pobożności chrześcijańskiej.

Skąd wzięła się liczba trzech Mędrców?

Najprawdopodobniej z liczby darów wymienionych przez św. Mateusza.

Ewangelia mówi o:

• złocie,
• kadzidle,
• mirrze.

Skoro wymieniono trzy dary, tradycja zaczęła przedstawiać również trzech ofiarodawców.

Sam tekst biblijny nie podaje jednak ich liczby.

Dlaczego nazywamy ich królami?

Ewangelia nazywa przybyszów Mędrcami, a nie królami.

Królewska interpretacja rozwijała się między innymi pod wpływem starotestamentalnych tekstów odczytywanych przez Kościół w związku z Objawieniem Pańskim.

Prorok Izajasz mówi o narodach zmierzających ku światłu Jerozolimy oraz o królach przychodzących do jej blasku. Psalm 72 przedstawia natomiast królów przynoszących dary i oddających pokłon.

Liturgia zestawia te teksty z Ewangelią o Mędrcach, dzięki czemu ich podróż zostaje odczytana jako znak przychodzenia narodów do Mesjasza.

Nie zmienia to faktu, że św. Mateusz sam nie nazywa ich królami.

Skąd pochodzą imiona Kacper, Melchior i Baltazar?

Imion tych również nie znajdziemy w Ewangelii.

Pojawiają się w późniejszej tradycji chrześcijańskiej i z czasem stały się bardzo mocno związane z obchodem Objawienia Pańskiego na Zachodzie.

Dlatego można posługiwać się nimi w kontekście tradycji, ale nie należy przedstawiać ich jako informacji przekazanej przez św. Mateusza.

Gwiazda prowadząca do Chrystusa

Jednym z najbardziej charakterystycznych elementów opowiadania jest gwiazda.

Mędrcy mówią, że zobaczyli gwiazdę nowo narodzonego Króla i dlatego wyruszyli w drogę. Później znak ponownie prowadzi ich ku miejscu, w którym znajduje się Dziecię.

Przez wieki podejmowano próby astronomicznego wyjaśnienia gwiazdy betlejemskiej, łącząc ją między innymi z koniunkcjami planet, kometami czy innymi zjawiskami na niebie.

Ewangelia nie została jednak napisana jako kronika astronomiczna i nie pozwala z całkowitą pewnością rozstrzygnąć, z jakim zjawiskiem mielibyśmy ją utożsamić.

Dla sensu tekstu ważniejsze jest to, dokąd prowadzi gwiazda.

Prowadzi do Chrystusa.

Mędrcy odczytują znak, podejmują drogę i szukają prawdy. Sama obserwacja nie wystarcza jednak do odnalezienia Mesjasza. W Jerozolimie pojawia się również Pismo Święte, które wskazuje Betlejem jako miejsce narodzenia władcy.

W opowieści spotykają się więc dwa elementy: ludzkie poszukiwanie oraz Boże Objawienie.

Benedykt XVI przedstawiał podróż Mędrców jako początek wielkiej pielgrzymki ludzkości ku Jezusowi Chrystusowi.

Herod i Mędrcy - dwie odpowiedzi na narodzenie Chrystusa

Święty Mateusz zestawia ze sobą dwie bardzo odmienne reakcje na wiadomość o narodzeniu Jezusa.

Mędrcy wyruszają w drogę, ponieważ chcą odnaleźć nowo narodzonego Króla i oddać Mu pokłon.

Herod również słyszy wiadomość o narodzinach, ale odbiera ją jako zagrożenie dla własnej władzy.

To zestawienie należy do duchowej głębi Ewangelii.

Ten sam Chrystus może zostać przyjęty zupełnie inaczej.

Mędrcy szukają Go, choć droga wymaga od nich wysiłku i opuszczenia własnego świata. Herod pozostaje na swoim miejscu, dysponuje informacjami i może zasięgnąć rady uczonych w Piśmie, ale nie prowadzi go to do wiary.

Można znać miejsce narodzenia Mesjasza i jednocześnie nie wyruszyć, aby Go spotkać.

Objawienie domaga się odpowiedzi.

Złoto, kadzidło i mirra - znaczenie darów

Święty Mateusz wymienia trzy dary złożone Jezusowi:

złoto, kadzidło i mirrę.

Były to cenne dobra, ale chrześcijańska tradycja dostrzegała w nich również znaczenie symboliczne.

Złoto

Złoto było darem godnym króla.

W interpretacji chrześcijańskiej wskazuje więc na królewską godność Chrystusa.

Kadzidło

Kadzidło należało do kultu religijnego.

Stało się dlatego znakiem Boskiej godności Jezusa.

Mirra

Mirra była cenioną wonną substancją używaną w starożytności między innymi przy namaszczaniu ciała.

Tradycja chrześcijańska widziała w niej zapowiedź prawdziwego człowieczeństwa Chrystusa, Jego cierpienia i śmierci.

Konferencja Episkopatu Polski również przywołuje tę tradycyjną interpretację: złoto wskazuje na Króla, kadzidło na Boga, a mirra na człowieczeństwo Chrystusa i Jego śmierć.

Nie należy jednak przedstawiać tych znaczeń tak, jakby św. Mateusz sam dołączył do każdego daru jego teologiczne objaśnienie.

Ewangelia wymienia dary. Ich rozwinięta symbolika należy do chrześcijańskiej interpretacji tekstu.

Objawienie Pańskie w Piśmie Świętym

Liturgia 6 stycznia zestawia ze sobą trzy teksty, które wspólnie pokazują sens uroczystości.

Iz 60,1-6 - narody przychodzą do światła

Prorok Izajasz zwraca się do Jerozolimy, nad którą wschodzi chwała Pana.

Narody mają przyjść do jej światła, a królowie do blasku jej wschodu. Tekst mówi również o przybyszach niosących złoto i kadzidło.

W liturgii chrześcijańskiej proroctwo staje się zapowiedzią narodów przychodzących do Chrystusa.

Nie chodzi więc tylko o trzech konkretnych pielgrzymów.

Mędrcy stają się znakiem znacznie większego wydarzenia.

Ef 3,2-3a.5-6 - poganie są współdziedzicami

Święty Paweł wyraża teologiczny sens uroczystości bez języka obrazów.

Tajemnica, która wcześniej pozostawała ukryta, została objawiona: poganie są w Chrystusie współdziedzicami, członkami tego samego Ciała i współuczestnikami obietnicy.

To właśnie ten tekst pozwala właściwie zrozumieć Ewangelię o Mędrcach.

Nie są interesującym dodatkiem do opowieści o narodzeniu Jezusa.

Ich obecność mówi o powszechności zbawienia.

Mt 2,1-12 - Mędrcy oddają pokłon Jezusowi

Mędrcy przybywają do Jerozolimy, szukają Króla, otrzymują wskazanie dotyczące Betlejem, ponownie ruszają w drogę, a następnie odnajdują Dziecię z Maryją, Jego Matką.

Upadają przed Nim i oddają Mu pokłon.

Otwierają swoje skarby i składają dary.

Po spotkaniu z Jezusem nie wracają już do Heroda, ale odchodzą do swojej ojczyzny inną drogą.

Całe opowiadanie prowadzi od poszukiwania do spotkania, a od spotkania do zmiany drogi.

Objawienie Pańskie to więcej niż historia Mędrców

W tradycji liturgicznej słowo „objawienie” ma znaczenie szersze niż samo przybycie Mędrców.

Oficjalne Dyrektorium homiletyczne przypomina o trzech wydarzeniach, które tradycja łączy z objawieniem się Chrystusa:

• pokłonie Mędrców,
• chrzcie Jezusa w Jordanie,
• cudzie podczas wesela w Kanie Galilejskiej.

Każde z nich ukazuje w inny sposób, kim jest Jezus.

W liturgii rzymskiej sama Msza 6 stycznia skupia się przede wszystkim na Mędrcach, natomiast kolejne wydarzenia powracają w następnych dniach roku liturgicznego.

Ta szersza perspektywa pomaga zrozumieć nazwę uroczystości.

Kościół świętuje objawienie się Chrystusa światu.

Jak Kościół celebruje 6 stycznia?

Objawienie Pańskie ma rangę uroczystości, a kolorem liturgicznym jest biały.

W Polsce 6 stycznia należy do świąt nakazanych poza niedzielami, dlatego wierni mają obowiązek uczestnictwa we Mszy Świętej.

Najważniejszą celebracją dnia jest Eucharystia.

To istotne szczególnie dlatego, że wokół 6 stycznia rozwinęło się wiele pięknych i bardzo widocznych zwyczajów. Błogosławienie kredy i kadzidła, oznaczanie drzwi czy Orszaki Trzech Króli mogą pomagać w przeżywaniu uroczystości, ale żaden z tych zwyczajów nie zastępuje Mszy.

Czytania liturgiczne

Pierwsze czytanie: Iz 60,1-6 Narody zmierzają ku światłu, a królowie przychodzą do jego blasku.

Psalm 72 Psalm przedstawia królewskie panowanie obejmujące wszystkie narody.

Drugie czytanie: Ef 3,2-3a.5-6 Święty Paweł ogłasza, że poganie są współdziedzicami obietnicy w Chrystusie.

Ewangelia: Mt 2,1-12 Mędrcy ze Wschodu przybywają do Betlejem, oddają pokłon Jezusowi i składają Mu dary.

Te trzy teksty tworzą bardzo spójną całość. Proroctwo zapowiada przyjście narodów, św. Paweł wyjaśnia teologiczne znaczenie ich włączenia do zbawienia, a Ewangelia pokazuje ten proces w obrazie Mędrców stojących przed Chrystusem.

Dlaczego 6 stycznia święcimy kredę i kadzidło?

Błogosławienie kredy i kadzidła należy do tradycji związanych z Objawieniem Pańskim.

Kadzidło nawiązuje bezpośrednio do jednego z darów Mędrców, a pobłogosławiona kreda służy do oznaczenia drzwi domu.

Zwyczaj ten nie jest magicznym sposobem zabezpieczenia mieszkania.

Jego chrześcijański sens polega na prośbie o Boże błogosławieństwo oraz na zewnętrznym wyznaniu, że dom i życie jego mieszkańców mają należeć do Chrystusa.

Dyrektorium o pobożności ludowej i liturgii wymienia błogosławienie domów oraz oznaczanie drzwi pobłogosławioną kredą wśród praktyk związanych z Objawieniem Pańskim.

K+M+B czy C+M+B - co napisać na drzwiach?

W Polsce można spotkać obie formy.

K+M+B odczytuje się tradycyjnie jako inicjały polskich imion Mędrców:

Kacper, Melchior, Baltazar.

C+M+B można wiązać z łacińskimi formami tych imion, ale od dawna interpretuje się je również jako skrót modlitwy:

Christus mansionem benedicat

czyli:

Niech Chrystus błogosławi ten dom.

Konferencja Episkopatu Polski wskazuje obie formy jako obecne w polskim zwyczaju, natomiast watykańskie Dyrektorium pobożności ludowej wymienia zapis C+M+B i interpretację Christus mansionem benedicat.

Nie ma więc potrzeby traktowania jednej z tych form jako jedynej możliwej, a drugiej jako błędu.

Najważniejszy jest sens znaku: prośba o błogosławieństwo Chrystusa i świadome wyznanie wiary.

Orszak Trzech Króli - tradycja, nie centrum uroczystości

W wielu polskich miejscowościach 6 stycznia organizowane są Orszaki Trzech Króli.

Publiczne przejście, śpiew kolęd, inscenizacje i wspólne świętowanie mogą być formą świadectwa wiary oraz przypomnieniem, że Mędrcy reprezentują narody zmierzające do Chrystusa.

KEP podkreśla jednak, że najważniejszym punktem przeżywania uroczystości pozostaje Msza Święta.

Udział w orszaku nie zastępuje więc Eucharystii.

Nie jest również religijnym obowiązkiem.

To forma pobożności i publicznego świętowania, która ma sens wtedy, gdy prowadzi do tajemnicy Chrystusa, a nie zatrzymuje się wyłącznie na widowisku.

Objawienie Pańskie i misja Kościoła

Skoro Chrystus objawia się narodom, uroczystość ma naturalny wymiar misyjny.

W Polsce 6 stycznia obchodzony jest Dzień Modlitwy i Pomocy Misjom. Kościół modli się wówczas szczególnie za tych, którzy głoszą Ewangelię w różnych częściach świata, oraz za ludzi, którzy jeszcze Chrystusa nie poznali.

Ten wymiar nie jest dodatkiem do uroczystości.

Wynika bezpośrednio z jej treści.

Jeśli Mędrcy reprezentują narody przychodzące do Chrystusa, Kościół nie może zatrzymać Ewangelii dla siebie.

Objawienie Pańskie przypomina więc jednocześnie o dwóch ruchach:

człowiek szuka Boga,

a Kościół jest posłany, aby głosić Boga człowiekowi.

Jak świadomie przeżyć Objawienie Pańskie?

Ewangelia o Mędrcach daje kilka bardzo prostych, ale wymagających wskazówek.

Pierwszą jest gotowość do szukania. Mędrcy nie otrzymują pełnej odpowiedzi od razu. Widzą znak, wyruszają, pytają, korzystają z tego, co mogą poznać, a potem idą dalej.

Wiara nie zawsze polega na posiadaniu wszystkich odpowiedzi przed rozpoczęciem drogi.

Drugim ważnym momentem jest pokłon. Mędrcy nie przychodzą tylko obejrzeć niezwykłego Dziecka. Kiedy odnajdują Jezusa, oddają Mu cześć.

Objawienie domaga się odpowiedzi człowieka.

Trzecim elementem są dary. Warto tego dnia zapytać nie tyle o to, co chcielibyśmy otrzymać od Boga, ile o to, co sami możemy Mu ofiarować: czas, decyzję, przebaczenie, rezygnację z grzechu, konkretną służbę drugiemu człowiekowi.

Ewangelia kończy się jeszcze jednym pięknym obrazem. Po spotkaniu z Chrystusem Mędrcy wracają do swojej ojczyzny inną drogą.

W sensie bezpośrednim chodzi o uniknięcie Heroda.

W duchowej lekturze trudno jednak nie zauważyć głębszego znaczenia tego obrazu: prawdziwe spotkanie z Chrystusem nie powinno pozostawiać człowieka dokładnie takim samym.

Objawienie Pańskie i tajemnica Bożego Narodzenia

Uroczystość 6 stycznia nadal należy do okresu Narodzenia Pańskiego, ale poszerza perspektywę Betlejem.

W noc Bożego Narodzenia pasterze, należący do Izraela, przychodzą zobaczyć Dziecię.

W Objawienie Pańskie do Jezusa przychodzą Mędrcy ze Wschodu.

W ten sposób liturgia pokazuje, że Dziecko narodzone w Betlejem jest Zbawicielem nie tylko dla tych, którzy byli najbliżej, lecz także dla tych, którzy przybywają z daleka.

Jan Paweł II nazywał Mędrców pierwszymi przedstawicielami narodów przyciągniętych światłem Chrystusa.

To właśnie dlatego Objawienie Pańskie pozostaje czymś znacznie większym niż świętem trzech barwnych postaci znanych z bożonarodzeniowych szopek.

W centrum jest Chrystus objawiający się światu.