Boże Narodzenie - Uroczystość Narodzenia Pańskiego

Co Kościół celebruje w Boże Narodzenie?

Boże Narodzenie prowadzi do jednej z podstawowych prawd chrześcijańskiej wiary: Bóg nie zbawia człowieka z daleka, lecz sam wchodzi w ludzką historię.

Syn Boży, który istnieje odwiecznie wraz z Ojcem i Duchem Świętym, przyjmuje prawdziwe człowieczeństwo, rodzi się z Maryi, wzrasta w ludzkiej rodzinie, doświadcza zmęczenia, cierpienia i śmierci, a zarazem ani przez chwilę nie przestaje być Bogiem.

Katechizm nazywa tę tajemnicę Wcieleniem, czyli zjednoczeniem natury Boskiej i ludzkiej w jednej Boskiej Osobie Słowa. Jezus nie jest częściowo Bogiem i częściowo człowiekiem, nie jest też człowiekiem, w którym Bóg zamieszkał dopiero po pewnym czasie. Jest jednym i tym samym Synem Bożym, prawdziwym Bogiem i prawdziwym człowiekiem.

Dlatego chrześcijańskie spojrzenie na żłóbek jest znacznie głębsze niż wzruszenie nad narodzinami dziecka w ubogich warunkach. To Dziecko jest Tym, przez którego wszystko zostało stworzone, a jednocześnie naprawdę potrzebuje opieki Maryi i Józefa.

W tej pozornej sprzeczności objawia się niezwykłość Wcielenia: Bóg przyjmuje ludzką słabość, nie przestając być Bogiem.

Dlaczego Syn Boży stał się człowiekiem?

Boże Narodzenie odpowiada nie tylko na pytanie, co się wydarzyło, ale również dlaczego się wydarzyło.

Credo mówi, że Syn Boży „dla nas ludzi i dla naszego zbawienia zstąpił z nieba” i stał się człowiekiem.

Katechizm rozwija tę myśl, wskazując kilka wzajemnie powiązanych powodów Wcielenia. Syn Boży przychodzi, aby pojednać człowieka z Bogiem, objawić mu pełnię Bożej miłości, pokazać drogę świętości oraz uczynić człowieka uczestnikiem Bożego życia.

Boże Narodzenie nie jest więc tylko opowieścią o tym, że Bóg chciał być blisko ludzi. Przychodzi jako Zbawiciel.

Już imię Jezus, nadane Dziecku zgodnie z poleceniem anioła, oznacza, że Bóg zbawia.

Dlatego od żłóbka prowadzi droga ku całej Ewangelii, a ostatecznie ku krzyżowi i Zmartwychwstaniu. Chrystus przyjmuje ludzką naturę nie na chwilę i nie tylko po to, aby podzielić nasze doświadczenie, lecz aby w tej naturze dokonać dzieła zbawienia.

Prawdziwy Bóg i prawdziwy człowiek

Właściwe rozumienie Bożego Narodzenia wymaga zachowania obu tych prawd jednocześnie.

Jezus jest prawdziwym Bogiem. I jest prawdziwym człowiekiem.

W pierwszych wiekach chrześcijaństwa Kościół musiał wielokrotnie bronić tej wiary przed poglądami, które osłabiały jedną z tych dwóch stron. Jedni skłonni byli traktować człowieczeństwo Jezusa jako pozór, inni widzieli w Nim przede wszystkim szczególnie wybranego człowieka.

Wiara Kościoła nie wybiera pomiędzy jednym a drugim. Syn Boży przyjął prawdziwe ludzkie ciało, ludzką duszę, rozum i wolę. Doświadczał zwyczajnego ludzkiego życia, wzrastał, uczył się, cierpiał i umarł, a mimo to przez cały czas pozostawał odwiecznym Synem Ojca.

Właśnie dlatego wydarzenia z Betlejem mają znaczenie dla zbawienia. Gdyby Jezus nie był prawdziwie człowiekiem, nie dzieliłby naszego człowieczeństwa. Gdyby nie był prawdziwie Bogiem, Jego przyjście nie byłoby Wcieleniem Syna Bożego.

Boże Narodzenie celebruje jedność obu tych prawd.

Boże Narodzenie w Piśmie Świętym

Nowy Testament nie zawiera jednej rozbudowanej „historii Bożego Narodzenia”. Poszczególni ewangeliści prowadzą do tajemnicy Chrystusa w różny sposób, a liturgia Narodzenia Pańskiego wykorzystuje tę różnorodność.

Łk 2,1-20 - narodzenie Jezusa w Betlejem

Najbardziej znany opis pochodzi z Ewangelii św. Łukasza.

Maryja i Józef przybywają do Betlejem, gdzie rodzi się Jezus. Maryja owija Go w pieluszki i kładzie w żłobie, ponieważ nie ma dla nich odpowiedniego miejsca.

Następnie Ewangelia przenosi uwagę ku pasterzom, którzy nocą czuwają przy swoich stadach. To właśnie im anioł ogłasza narodzenie Zbawiciela, Chrystusa i Pana.

Kontrast jest niezwykle mocny.

Wielka wiadomość o narodzeniu Mesjasza nie zostaje najpierw przekazana politycznym czy religijnym elitom, lecz ludziom wykonującym zwyczajną pracę poza miastem.

Pasterze wyruszają, odnajdują Maryję, Józefa i Dziecko, a po spotkaniu wracają, wielbiąc Boga.

Mt 1,18-25 - Józef i tajemnica narodzenia Jezusa

Święty Mateusz opowiada wydarzenia przede wszystkim z perspektywy Józefa.

Kiedy odkrywa, że Maryja spodziewa się dziecka, chce rozwiązać sytuację w sposób, który nie narazi Jej na publiczne upokorzenie. Wtedy podczas snu otrzymuje wyjaśnienie, że Dziecko poczęło się za sprawą Ducha Świętego.

Józef otrzymuje również zadanie nadania Mu imienia Jezus.

W tej Ewangelii bardzo mocno pojawia się motyw Emmanuela, czyli „Boga z nami”.

Narodzenie Jezusa jest spełnieniem obietnicy obecności Boga pośród swojego ludu.

J 1,1-18 - „Słowo stało się ciałem”

Święty Jan nie opisuje żłóbka, pasterzy ani Betlejem. Sięga znacznie dalej.

Zaczyna od słów:

„Na początku było Słowo”.

To Słowo było u Boga i było Bogiem, a następnie „stało się ciałem i zamieszkało wśród nas”.

Ten fragment pokazuje najgłębszy teologiczny sens Bożego Narodzenia. Ten, który rodzi się w historii, istnieje przed historią. Ten, którego można zobaczyć jako dziecko, jest odwiecznym Słowem Boga.

Właśnie dlatego Ewangelia św. Jana zajmuje tak ważne miejsce w liturgii Narodzenia Pańskiego.

Iz 9,1-6 - światłość i zapowiedziane Dziecię

Proroctwo Izajasza należy do najbardziej rozpoznawalnych tekstów bożonarodzeniowych.

Lud kroczący w ciemności widzi wielką światłość, a prorok zapowiada narodzenie Dziecięcia, któremu przypisuje niezwykłe tytuły.

Liturgia odczytuje tę zapowiedź w świetle Jezusa Chrystusa.

Motyw światła powraca przez całe Boże Narodzenie: w nocnej liturgii, w Ewangelii św. Jana i w tradycji Kościoła, która w narodzeniu Chrystusa widzi światło wchodzące w ciemność świata.

Dlaczego Boże Narodzenie obchodzimy 25 grudnia?

Ewangelie nie podają dokładnej daty narodzin Jezusa. Nie można więc powiedzieć, że Pismo Święte wskazuje 25 grudnia jako historycznie potwierdzony dzień Jego narodzenia.

Uroczystość tego dnia ukształtowała się w starożytnym Kościele, a dokładne przyczyny wyboru daty są przedmiotem dyskusji historyków.

Często powtarza się pogląd, że chrześcijanie celowo umieścili Boże Narodzenie w czasie rzymskich obchodów związanych ze słońcem i w ten sposób zastąpili święto pogańskie nową celebracją chrześcijańską.

Takie wyjaśnienie jest możliwe, ale nie powinno być przedstawiane jako bezsporny fakt.

Oficjalne Dyrektorium homiletyczne zwraca uwagę również na inną starożytną tradycję obliczeniową. Już we wczesnym chrześcijaństwie pojawiała się data 25 marca jako dzień poczęcia Chrystusa, a dziewięć miesięcy później prowadziło właśnie do 25 grudnia.

Najuczciwiej można więc powiedzieć, że nie znamy dokładnej historycznej daty narodzin Jezusa, natomiast 25 grudnia jest bardzo starą datą liturgicznej celebracji Narodzenia Pańskiego.

Dla wiary chrześcijańskiej zasadnicze znaczenie ma nie to, czy potrafimy wskazać dzień narodzin Jezusa z dokładnością współczesnego aktu urodzenia, lecz to, że Syn Boży rzeczywiście wszedł w historię i naprawdę się narodził.

Cztery formularze Mszy na Boże Narodzenie

Boże Narodzenie wyróżnia się w liturgii niezwykle bogatym zestawem formularzy mszalnych.

Kościół przewiduje:

• Mszę wigilijną,
• Mszę w nocy,
• Mszę o świcie,
• Mszę w dzień.

Każda z nich posiada własne czytania i nieco inaczej prowadzi do tajemnicy Narodzenia Pańskiego. Oficjalne Dyrektorium homiletyczne zwraca uwagę, że ta różnorodność pozwala spojrzeć na Boże Narodzenie jak na drogę, która prowadzi od oczekiwania na narodzenie Chrystusa, poprzez betlejemską noc, aż ku głębokiej teologii Wcielenia wyrażonej w Prologu św. Jana.

Nie oznacza to oczywiście, że wierny powinien uczestniczyć we wszystkich czterech Mszach. To cztery różne możliwości celebracji tej samej uroczystości.

Msza wigilijna

Sprawowana jest wieczorem przed 25 grudnia i rozpoczyna liturgiczne obchody Narodzenia Pańskiego.

Czytania kierują uwagę ku spełnieniu obietnic mesjańskich i bezpośrednio przygotowują do narodzenia Jezusa.

Msza w nocy - Pasterka

Pasterka jest najbardziej charakterystyczną polską celebracją Bożego Narodzenia.

Jej nazwa nawiązuje do pasterzy, którzy według Ewangelii św. Łukasza nocą usłyszeli wiadomość o narodzeniu Zbawiciela i wyruszyli do Betlejem.

Tradycyjnie Pasterka była sprawowana o północy, ale istotą tej liturgii nie jest konkretna godzina zegarowa. W wielu parafiach celebruje się ją wcześniej, szczególnie ze względu na dzieci, osoby starsze albo lokalne zwyczaje.

Najważniejsza pozostaje treść liturgii: w ciemności nocy Kościół ogłasza narodzenie Chrystusa jako nadejście światła i pokoju.

Msza o świcie

Liturgia o świcie prowadzi ponownie do pasterzy, którzy przychodzą do Betlejem, odnajdują Dziecko i przekazują innym to, co zostało im objawione.

Nocne orędzie zaczyna więc rodzić odpowiedź człowieka.

Msza w dzień

Msza w dzień sięga najgłębiej w teologię Wcielenia.

Jej Ewangelią jest Prolog św. Jana, który zamiast szczegółów z Betlejem mówi o odwiecznym Słowie Boga.

Liturgia prowadzi od Dziecka leżącego w żłobie do prawdy, kim ono naprawdę jest:

Słowem, które było u Boga i które było Bogiem.

Pasterka a obowiązek uczestnictwa we Mszy 25 grudnia

Uroczystość Narodzenia Pańskiego jest w Polsce świętem nakazanym, a więc 25 grudnia wierni są zobowiązani do uczestnictwa we Mszy Świętej. KEP wymienia Narodzenie Pańskie wśród sześciu świąt nakazanych obchodzonych poza niedzielami.

Obowiązek można spełnić również przez uczestnictwo we Mszy wieczorem dnia poprzedniego.

Oznacza to, że udział w Pasterce sprawowanej wieczorem 24 grudnia lub w nocy z 24 na 25 grudnia spełnia obowiązek związany z Uroczystością Narodzenia Pańskiego.

Nie trzeba następnie iść na drugą Mszę 25 grudnia tylko dlatego, że uczestniczyło się już w Pasterce.

Można oczywiście uczestniczyć ponownie, jeśli ktoś chce przeżyć również liturgię dnia, ale nie jest to drugi obowiązek wynikający z tej samej uroczystości.

Wigilia 24 grudnia a Boże Narodzenie

W polskiej kulturze Wigilia jest jednym z najważniejszych dni rodzinnych w roku, dlatego łatwo odnieść wrażenie, że sama stanowi kościelne święto nakazane.

Tak jednak nie jest.

24 grudnia nie jest świętem nakazanym z racji Wigilii.

Liturgicznie dzień ten należy najpierw do Adwentu, natomiast wieczorem rozpoczynają się już obchody Narodzenia Pańskiego.

Tradycyjna wieczerza wigilijna, łamanie się opłatkiem, wspólna modlitwa, czytanie Ewangelii o narodzeniu Jezusa i śpiewanie kolęd mogą być bardzo pięknym sposobem przeżywania oczekiwania na święto, ale nie zastępują Eucharystii wymaganej w Narodzenie Pańskie.

Warto również odróżnić tradycyjną bezmięsność polskiej Wigilii od obowiązującego prawa kościelnego. Sam fakt, że jest 24 grudnia, nie nakłada obecnie obowiązku zachowania postu ani wstrzemięźliwości od mięsa. KEP zachęca do zachowania tradycyjnego charakteru wieczerzy, natomiast obowiązek prawny może wynikać z innych przepisów, na przykład wtedy, gdy Wigilia przypada w piątek.

25 i 26 grudnia - które dni są świętami nakazanymi?

W polskiej tradycji zarówno 25, jak i 26 grudnia są mocno związane z obchodami Bożego Narodzenia, ale pod względem liturgicznym i kanonicznym nie mają tej samej rangi.

25 grudnia - Uroczystość Narodzenia Pańskiego

Jest świętem nakazanym.

26 grudnia - święto św. Szczepana, pierwszego męczennika

Nie jest w Polsce świętem nakazanym, chyba że w danym roku przypada w niedzielę, kiedy obowiązek uczestnictwa we Mszy wynika właśnie z niedzieli.

KEP wyraźnie odróżnia Narodzenie Pańskie, które należy do świąt nakazanych, od święta św. Szczepana, w którym udział w liturgii jest zalecany zgodnie z polską tradycją, ale nie stanowi osobnego obowiązku.

Oktawa Narodzenia Pańskiego

Boże Narodzenie nie kończy się wieczorem 25 grudnia.

Pierwsze osiem dni tworzy Oktawę Narodzenia Pańskiego, w której kolejne obchody są odczytywane w świetle Wcielenia.

Już 26 grudnia Kościół wspomina św. Szczepana, pierwszego męczennika. Następnie pojawiają się między innymi św. Jan Apostoł oraz Święci Młodziankowie, a ósmy dzień oktawy, 1 stycznia, jest Uroczystością Świętej Bożej Rodzicielki Maryi.

Zestawienie radosnego Narodzenia Pańskiego z męczeństwem św. Szczepana może początkowo zaskakiwać, ale dobrze pokazuje, że chrześcijańskie Boże Narodzenie nie jest próbą stworzenia kilku dni wolnych od cierpienia i trudnej rzeczywistości.

Syn Boży przychodzi właśnie do świata, w którym istnieją grzech, przemoc i śmierć, aby je przezwyciężyć.

Jak długo trwa okres Bożego Narodzenia?

Okres Narodzenia Pańskiego jest dłuższy niż sama oktawa. Obejmuje on kolejne święta związane z objawianiem się tajemnicy Chrystusa, w tym Uroczystość Objawienia Pańskiego.

Liturgiczny okres Narodzenia Pańskiego kończy się świętem Chrztu Pańskiego.

Dlatego popularny zwyczaj pozostawiania dekoracji czy śpiewania kolęd dłużej może mieć lokalne uzasadnienie tradycyjne, ale nie należy utożsamiać wszystkich takich zwyczajów z dokładnymi granicami okresu liturgicznego.

Kościół poprzez cały cykl Narodzenia Pańskiego prowadzi od narodzenia Jezusa ku stopniowemu objawieniu tego, kim On jest. W najnowszej katechezie o roku liturgicznym Leon XIV przypomniał, że cykl Bożego Narodzenia pozwala ponownie przeżywać tajemnice Wcielenia Słowa, Jego narodzenia i objawienia się światu.

Wigilia, opłatek i rodzinny stół

W polskiej tradycji wieczerza wigilijna posiada wyjątkowo bogatą formę.

Rozpoczynanie posiłku po pojawieniu się pierwszej gwiazdy, czytanie Ewangelii, wspólna modlitwa, opłatek, wolne miejsce przy stole, bezmięsne potrawy i śpiewanie kolęd nie należą do istoty sakramentalnej liturgii Kościoła, ale mogą pomagać rodzinie przeżywać Boże Narodzenie jako wydarzenie wiary.

Najważniejsze jest jednak zachowanie właściwej kolejności. Opłatek nie jest Eucharystią.

Wieczerza wigilijna nie zastępuje Mszy.

Pierwsza gwiazda nie jest religijnym nakazem.

Liczba potraw nie posiada znaczenia dogmatycznego.

Są to zwyczaje, których wartość zależy od tego, czy rzeczywiście prowadzą ku tajemnicy Narodzenia Chrystusa i budują jedność pomiędzy ludźmi.

Szczególnie wymownym znakiem może być pojednanie.

Trudno przeżywać narodzenie Tego, który przychodzi pojednać człowieka z Bogiem, a jednocześnie świadomie pielęgnować nienawiść, której można próbować położyć kres.

Żłóbek i św. Franciszek z Asyżu

Jednym z najbardziej rozpoznawalnych znaków Bożego Narodzenia jest szopka.

Chrześcijanie od dawna przedstawiali sceny narodzenia Jezusa, ale szczególne miejsce w historii pobożności zajmuje wydarzenie z Greccio w 1223 roku związane ze św. Franciszkiem z Asyżu.

Franciszek chciał w sposób bardzo konkretny przypomnieć ludziom ubóstwo narodzenia Chrystusa i pomóc im zobaczyć, jak daleko posunęła się pokora Boga.

Żłóbek ma sens właśnie wtedy, gdy prowadzi do tej tajemnicy.

Nie jest tylko dekoracją opowiadającą ciepłą historię rodzinną.

Pokazuje Boga, który nie przychodzi w potędze władcy, lecz jako Dziecko całkowicie zależne od innych ludzi.

Choinka i prezenty

Choinka nie należy do liturgii Kościoła i pojawiła się w chrześcijańskiej kulturze znacznie później niż samo święto Narodzenia Pańskiego.

Może jednak otrzymać chrześcijańskie znaczenie poprzez symbolikę życia, światła i radości.

Podobnie prezenty nie są religijnym obowiązkiem. Dawanie ich może wyrażać miłość, wdzięczność i radość z obdarowania, a w szerszej perspektywie przypominać, że w centrum Bożego Narodzenia znajduje się najpierw dar Boga dla człowieka.

Problem zaczyna się wtedy, gdy znaki zaczynają zajmować miejsce tego, co miały wyrażać.

Można przygotować perfekcyjne święta, ozdobić dom, kupić prezenty i zorganizować uroczystą kolację, a prawie w ogóle nie zatrzymać się nad narodzeniem Chrystusa.

Chrześcijańskie przeżywanie Bożego Narodzenia nie wymaga odrzucenia pięknych zwyczajów, lecz nadania im właściwego miejsca.

Kolędy - modlitwa i opowieść o Wcieleniu

Polska tradycja kolęd należy do wyjątkowo bogatych.

Wiele tekstów nie ogranicza się do opisania żłóbka, ale zawiera głęboką teologię Wcielenia.

Zestawiają wielkość Boga z ubóstwem Dziecka, wieczność z wejściem w czas, niebo z ziemią, chwałę z pokorą.

Dlatego świadome śpiewanie kolęd może stać się prawdziwą modlitwą.

Dobre teksty bożonarodzeniowe robią dokładnie to, co liturgia: prowadzą od sceny w Betlejem do pytania, kim jest Ten, który się narodził.

Jak świadomie przeżyć Boże Narodzenie?

Boże Narodzenie jest jednym z tych świąt, które łatwo wypełnić ogromną liczbą przygotowań, przez co na samą treść uroczystości pozostaje niewiele miejsca.

Najprostszym sposobem odzyskania właściwej perspektywy jest Eucharystia. Można uczestniczyć w Pasterce albo w jednej z Mszy 25 grudnia, ale warto wejść w liturgię z pytaniem nie tylko o to, czy spełniamy obowiązek, lecz o to, co właściwie wyznajemy, patrząc na narodzenie Jezusa.

Warto również znaleźć chwilę na przeczytanie jednego z bożonarodzeniowych fragmentów Ewangelii, zwłaszcza Łk 2 albo Prologu św. Jana.

Te dwa teksty pokazują tę samą tajemnicę z zupełnie różnych stron. Łukasz pozwala zobaczyć noc, żłób i pasterzy.

Jan pozwala zobaczyć odwieczne Słowo Boga.

Dopiero razem pokazują pełnię chrześcijańskiego Bożego Narodzenia.

Uroczystość może być także dobrym momentem na pojednanie, rozmowę z osobą samotną, odwiedzenie kogoś chorego czy zauważenie człowieka, który w czasie rodzinnego świętowania pozostaje sam.

Jeżeli Bóg przez Wcielenie naprawdę przybliżył się do człowieka, odpowiedzią chrześcijanina nie może być tylko wzruszenie nad żłóbkiem.

Powinna być także większa gotowość do zbliżenia się do drugiego człowieka.

Boże Narodzenie i codzienne człowieczeństwo

Wcielenie nadaje ogromną wartość temu, co zwyczajne. Syn Boży nie przyjął abstrakcyjnej „natury ludzkiej”, lecz rzeczywiście wszedł w konkretną ludzką historię. Miał rodzinę, ciało, określone miejsce pochodzenia, język, kulturę i codzienność.

To oznacza, że chrześcijaństwo nie prowadzi człowieka do pogardy dla zwykłego życia. Bóg sam wszedł w ludzką codzienność.

Dlatego praca, rodzina, relacje, odpoczynek, troska o ciało, cierpienie i zwyczajne obowiązki mogą stać się miejscem spotkania z Nim.

Wcielenie mówi również coś bardzo ważnego o godności każdego człowieka.

Skoro Syn Boży naprawdę przyjął ludzką naturę, człowieczeństwo nie może być traktowane jako coś bezwartościowego czy przypadkowego.

Boże Narodzenie prowadzi więc nie tylko do adoracji Chrystusa, ale także do głębszego szacunku dla człowieka, szczególnie słabego, ubogiego i zależnego od innych.

Od Betlejem do Paschy

Boże Narodzenie nie jest zamkniętą opowieścią, która kończy się wraz z odejściem pasterzy.

Dziecko z Betlejem jest tym samym Chrystusem, który będzie nauczał, uzdrawiał, przebaczał grzechy, ustanowi Eucharystię, umrze na krzyżu i zmartwychwstanie.

Dlatego liturgia od początku patrzy na narodzenie Jezusa w świetle całej Jego misji.

Syn Boży staje się człowiekiem dla naszego zbawienia.

Żłóbek i krzyż nie są dwiema niezależnymi historiami. W obu objawia się ta sama miłość Boga, który nie pozostaje wobec człowieka zewnętrznym obserwatorem, lecz wchodzi w jego los aż do końca.

Boże Narodzenie otwiera więc drogę, której pełnię Kościół będzie celebrował w Misterium Paschalnym.

Bez Wielkanocy obraz Dzieciątka pozostałby niepełny.

Bez Wcielenia nie byłoby natomiast ludzkiego życia Chrystusa, Jego śmierci i cielesnego Zmartwychwstania.

Cały rok liturgiczny prowadzi przez jedną historię zbawienia.